Marek Nowocień, znany indianista, uczestnik Najdłuższego Marszu pisze o miejscu do którego powrócił w lutym 2025 roku po prawie półwiecznym pobycie w więzieniu Leonard Peltier.
Powrót Leonarda Peltiera do domu zwrócił uwagę wielu na Rezerwat Turtle Mountain, gdzie ponownie zamieszkał po wyjściu z więzienia. Turtle Mountain, położony w północnej części Dakoty Północnej, to miejsce, gdzie historia, kultura i przyroda splatają się w harmonijną całość. Dla plemienia Turtle Mountain Band of Chippewa Indians (Czipewejów zwanych też Odżibwejami) to nie tylko ziemia przodków, ale także żywe centrum ich tożsamości, tradycji i oporu. To miejsce, gdzie przeszłość spotyka się z teraźniejszością, a natura oferuje schronienie i inspirację
Geografia i przyroda
Rezerwat Turtle Mountain rozciąga się na obszarze około 175 km² w pobliżu granicy z kanadyjską prowincją Manitoba. Nazwa rezerwatu pochodzi od malowniczych wzgórz, które przypominają kształtem skorupę żółwia — symbol ważny w wielu rdzennych kulturach. Teren jest zdominowany przez lasy mieszane, jeziora i rozległe łąki, tworząc ekosystem bogaty w różnorodność biologiczną.
Wzgórza Turtle Mountain są pozostałością po dawnych lodowcach, a ich łagodne zbocza pokryte są gęstymi lasami sosnowymi, świerkowymi i liściastymi. Wśród nich kryją się liczne jeziora i strumienie, które nie tylko zapewniają wodę, ale także są domem dla ryb, ptaków wodnych i innych zwierząt. Wiosną i latem rezerwat rozkwita dzikimi kwiatami, a jesienią lasy mienią się złotem i czerwienią.
To idealne miejsce dla miłośników przyrody — można tu spotkać jelenie, łosie, bobry, a nawet niedźwiedzie. Dla plemienia Chippewa ziemia ta jest święta, a każdy kamień, drzewo i strumień ma swoje znaczenie w tradycyjnych opowieściach i wierzeniach.
Historia
Plemię Turtle Mountain Chippewa (znane również jako Pembina Band) wywodzi się z ludu Anishinaabe, który pierwotnie zamieszkiwał region Wielkich Jezior w Ameryce Północnej. W połowie XVIII wieku, pod wpływem presji kolonialnej, wojen międzyplemiennych i zmian klimatycznych, część Anishinaabe rozpoczęła migrację na zachód, w kierunku dzisiejszych terenów Dakoty Północnej i Manitoby. Tamtejsze wzgórza stały się ich zimowiskiem, gdzie znajdowali schronienie i zasoby niezbędne do przetrwania. Tereny te były bogate w zwierzynę, ryby i rośliny, co pozwalało społeczności na prowadzenie tradycyjnego trybu życia, opartego na łowiectwie, zbieractwie i rolnictwie.
Życie plemienia opierało się na półrocznych polowaniach na bizony, które były kluczowe dla przetrwania całej społeczności. Polowania te dostarczały mięsa do produkcji pemmicanu (tradycyjnego pożywienia z suszonego mięsa i tłuszczu), a także skór i innych surowców. Ponadto plemię zajmowało się zbieractwem dziko rosnących roślin oraz łowiectwem zwierząt futerkowych, które były przedmiotem handlu z europejskimi osadnikami.
Po pierwszym kontakcie z Europejczykami, część członków plemienia zawarła związki małżeńskie z europejskimi handlarzami futer. W ten sposób powstały jedne z najwcześniejszych rodzin Metysów – społeczności o mieszanym pochodzeniu rdzennych mieszkańców i Europejczyków. W miarę jak kultura metyska przenikała się z kulturą Chippewa, wprowadzano nowe technologie, takie jak broń palna, która zrewolucjonizowała polowania. Metysi stworzyli również unikalny rodzaj wozu ciągniętego przez konie lub woły, znany jako „Red River Cart” (wóz z Czerwonej Rzeki), który stał się charakterystycznym elementem ich kultury i transportu.
Ta mieszanka tradycji rdzennych i europejskich wpłynęła na rozwój unikalnej tożsamości kulturowej, która do dziś jest ważnym elementem historii i dziedzictwa regionu.
Góry Turtle Mountain znajdują się na tradycyjnych terytoriach Plains Ojibwe (Ojibwe z Równin), a także stanowią część ojczyzny Metysów. Szybka kolonizacja i osadnictwo w XIX wieku, a także ustanowienie granicy między Kanadą a Stanami Zjednoczonymi, znanej jako „Medicine Line” („tajemnicza linia”), doprowadziły do przesiedlenia wielu rdzennych mieszkańców do i z tego regionu. Ci, którzy pozostali po amerykańskiej stronie granicy, nazywani są Turtle Mountain Band of Chippewa.
W XIX wieku, wraz z ekspansją Stanów Zjednoczonych na zachód, plemię Chippewa zaczęło tracić swoje ziemie na rzecz osadników i rządu federalnego. Traktaty, często zawierane pod przymusem lub w wyniku manipulacji, stopniowo ograniczały terytorium plemienia. W 1882 roku oficjalnie ustanowiono rezerwat Turtle Mountain, ale jego granice były wielokrotnie zmieniane, często bez zgody rdzennych mieszkańców.
Jednym z najbardziej bolesnych momentów w historii plemienia było podpisanie traktatu z 1892 roku, znanego jako „McCumber Agreement”. W zamian za oddanie ogromnych obszarów ziemi, plemię miało otrzymać niewielkie odszkodowanie i gwarancje dotyczące praw do pozostałych terenów. Jednak obietnice te często nie były dotrzymywane, a społeczność została zmuszona do życia w trudnych warunkach ekonomicznych.
W ramach polityki asymilacji rządu USA, dzieci z plemienia Turtle Mountain Chippewa były odbierane rodzinom i wysyłane do szkół z internatem. Celem tych instytucji było „ucywilizowanie” rdzennych dzieci poprzez zakaz używania ich języka, tradycji i kultury. Wiele dzieci doświadczyło tam przemocy fizycznej i emocjonalnej, a skutki tej traumy są odczuwalne do dziś.
Mimo to, społeczność nie poddała się. W tajemnicy przekazywano tradycje, język i wierzenia, a starszyzna plemienna odgrywała kluczową rolę w zachowaniu tożsamości kulturowej.
Współczesność
W XX wieku plemię Turtle Mountain Chippewa zaczęło aktywnie walczyć o swoje prawa i suwerenność. W latach 60. i 70. społeczność dołączyła do ogólnokrajowego ruchu na rzecz praw rdzennych mieszkańców, współpracując z organizacjami takimi jak Ruch Indian Amerykańskich (AIM).
Jednym z najważniejszych momentów w historii plemienia była walka o uznanie ich praw do ziemi i zasobów. W 1980 roku plemię wygrało długotrwały spór sądowy z rządem USA, uzyskując odszkodowanie za utracone ziemie. Choć pieniądze nie mogły zrekompensować utraty dziedzictwa, były ważnym krokiem w kierunku odzyskania godności i suwerenności.
Dziś rezerwat Turtle Mountain jest domem dla około połowy z ponad 30 tys. członków ludu Chippewa, którzy zamieszkują na jego terenie lub w bezpośrednim sąsiedztwie. Społeczność aktywnie pracuje nad zachowaniem swojej kultury, jednocześnie rozwijając gospodarkę i infrastrukturę. W rezerwacie znajdują się szkoły, ośrodki zdrowia, centra kultury oraz przedsiębiorstwa, takie jak kasyno Sky Dancer Casino and Resort, które generuje dochody i tworzy miejsca pracy. Głównym pracodawcą pozostaje rząd plemienny, który w różnych wydziałach i służbach zatrudnia ponad 850 osób.
Jednym z najważniejszych lokalnych wyzwań pozostaje walka z ubóstwem i bezrobociem, chociaż społeczność wykazuje ogromną odporność i kreatywność. Według danych z 2010 r. bezrobocie w rezerwacie wynosiło ok. 70%, a ok. 40% rodzin żyło poniżej progu ubóstwa. Programy edukacyjne i kulturalne, takie jak nauka języka ojibwe, tradycyjne rzemiosło i taniec, odgrywają kluczową rolę w przekazywaniu dziedzictwa młodym pokoleniom.
Demografia i kultura
Społeczność Turtle Mountain Band of Chippewa jest zróżnicowana pod względem wieku i doświadczeń, ale łączy ją głębokie przywiązanie do tradycji. Większość mieszkańców mówi po angielsku, ale język ojibwe jest nadal używany, zwłaszcza wśród starszych pokoleń.
Kultura Chippewa jest żywa w codziennym życiu rezerwatu. Tradycyjne ceremonie, takie jak powwow (ni-mi-win w języku ojibwe), taniec słońca i śpiewy przy bębnach, są ważnymi wydarzeniami, które gromadzą całą społeczność. Rzemiosło, takie jak beadwork (haft koralikowy) i quillwork (ozdoby z kolców ursona), jest nie tylko formą sztuki, ale także sposobem przekazywania historii i wartości.
Przy biegnącej przez rezerwat szosie można często zobaczyć stado należących do plemienia bizonów. W czerwcu 2022 r. plemię przyjęło z radością narodziny pierwszego białego cielęcia bizona – zwierzęcia świętego dla tubylczych tradycjonalistów, znaku nadziei, że ich modlitwy zostały wysłuchane. W październiku 2024 r. plemię przekazało „w geście pokoju, solidarności i jedności” po jednym białym cielęciu pięciu sąsiednim narodom tubylczym.
Znani mieszkańcy
Rezerwat Turtle Mountain może poszczycić się wieloma wybitnymi postaciami, które wpłynęły na historię i kulturę nie tylko plemienia, ale także całego ruchu rdzennych praw. Jednym z nich jest Leonard Peltier, aktywista Ruchu Indian Amerykańskich (AIM), który stał się symbolem walki o sprawiedliwość dla rdzennych mieszkańców. Jego historia — od walki o prawa Indian na przełomie lat 60. I 70. XX w. po dziesięciolecia spędzone w więzieniu po uznaniu go winnym śmierci dwóch agentów FBI w strzelaninie w 1975 roku — wstrząsnęła światem i zwróciła uwagę na niesprawiedliwości, jakich doświadczają rdzenni Amerykanie. Po 49 latach za kratami, 80-letni, schorowany Leonard Peltier powrócił ostatnio do rezerwatu, gdzie ma przebywać w areszcie domowym.
W przeszłości główny wódz często obejmował swoje stanowisko dziedzicznie, jak to miało miejsce w przypadku wodzów z „dynastii” Little Shell, ale inni mogli zdobyć tę pozycję dzięki wybitnym osiągnięciom lub woli społeczności. Rola głównego wodza w znacznym stopniu zależała od jego mądrości, odwagi i gościnności jako przywódcy. Jego autorytet i wpływy przyciągały ludzi, którzy chcieli dołączyć do grupy, tworząc w ten sposób silną i zjednoczoną wspólnotę pod przewodnictwem wybitnego lidera.
Współczesny rząd plemienny Turtle Mountain Band of Chippewa składa się z pochodzącego z bezpośrednich wyborów Przewodniczącego oraz ośmiu członków Rady Plemiennej. Przewodniczącym od 2018 roku jest Jamie Kitagasi Kinew (Orlik Krzykliwy) Azure, absolwent zarządzania, reklamy i nauk politycznych Uniwersytetu Minnesoty, członek zarządu Native American Rights Foundation. Azure jest postrzegany jako osoba, która łączy tradycyjne wartości plemienne z nowoczesnym zarządzaniem, co pozwala mu skutecznie reprezentować interesy swojego ludu.
Podsumowanie
Rezerwat Turtle Mountain to więcej niż tylko miejsce na mapie — to żywe serce kultury Chippewa, gdzie przeszłość i teraźniejszość splatają się w opowieść o przetrwaniu, nadziei i dumie. To miejsce, gdzie ziemia mówi, a ludzie słuchają, gdzie tradycja spotyka się z nowoczesnością, a natura oferuje schronienie i inspirację. Dla tych, którzy tu mieszkają, Turtle Mountain to nie tylko dom, ale także dziedzictwo, które należy chronić i przekazywać przyszłym pokoleniom.
Marek Nowocień
(Tekst opublikowany wcześniej na stronie „Ameryka Indiańska„