Sjuksowie w filmie

Floyd Westerman
Floyd Westerman

Ukazywanie Indian i ich historii bardzo się zmieniło w ciągu dziesięcioleci, wyraźnie to widać na przykładzie filmów o Dakotach. W filmie “Chief Crazy Horse” z 1955 r. nie dość, że tytułowy bohater jest grany przez białego aktora, to jeszcze nosi ogromny pióropusz i zgodnie z tytułem jest wodzem. Zupełnie inaczej, jako postać tragiczna walcząca o przetrwanie swego ludu, został on ukazany w filmie nakręconym ponad 40 lat później i tu w tę postać wcielił się już indiański aktor – Michael Greyeyes.

Tak samo zmieniało się postrzeganie generała-pułkownika Custera. W filmie “Oni umierali w butach” zagrany przez Errola Flynna Custer to niezłomny żołnierz i jest tak prawy że nawet staje w obronie Indian. Pół wieku później w filmie “Syn gwiazdy porannej” postać Custera została ukazana dużo bardziej prawdziwie.

Poniżej wymieniłem 41 filmów i 2 seriale w których ukazano najważniejsze wydarzenia z dziejów zmagań Siuksów z Białymi, a także kilka fikcyjnych historii.

Znani aktorzy z tego ludu to:

Floyd “Red Crow” Westerman (Sisseton-Wahpeton), Russell Means (Yankton’Oglala), Zahn McClarnon (Hunkpapa), Michael i Eddie Spears (Lower Brule).

“Custer’s Last Stand”, 1936

https://www.youtube.com/watch?v=lPG-O0DEaVI

“Umarli w butach/Oni umierali w marszu”, 1941

https://www.youtube.com/watch?v=4m7RPjQxjmA

“Rekord Annie”, 1950

https://www.youtube.com/watch?v=dZ7T87BivBM

“Tomahawk”, 1951

https://www.youtube.com/watch?v=–7MtROppAk

“Bugles in the Afternoon”, 1952

https://www.youtube.com/watch?v=Y23i64uND5o

“Wielkie powstanie SiuksÓw”, 1953

https://www.cda.pl/video/1061205eb

“The Nebraskan”, 1953

https://www.youtube.com/watch?v=t5iWMyiLXjo

“Siedzący Byk”, 1954

https://www.cda.pl/video/5264718ec

“The Black Dakotas”, 1954

https://www.youtube.com/watch?v=ZsAkP9V49Is&list=PLkMQWfwkr8uoKjR3a8ZSHDNt2RatRoetX&index=2

“Chief Crazy Horse”, 1955

https://www.youtube.com/watch?v=gk2DR4cFnws

“Ostatnia granica”, 1955

https://www.youtube.com/watch?v=lyKPet2Gb4U&list=PLB-XcCpEXOzsiIyjB3WUhW2-qKhtQ-Xr6

“Indiański wojownik”, 1955

https://www.cda.pl/video/13190377e

“Ostatnie polowanie”, 1956

https://www.youtube.com/watch?v=OiPctPHMauo

“Woza jadą na Zachód”, 1956

“Biegnaca strzała”, 1957

https://www.youtube.com/watch?v=DolCKreJq7E

“Tonka”/”A Horse Named Comanche”, 1958

https://www.youtube.com/watch?v=xx49D-0bHEs

“Wielka masakra Siuksów”, 1965

https://www.youtube.com/watch?v=H8CK4cY_PTw

“Glory Guys”, 1965

“Custer z Zachodu”, 1968

https://www.youtube.com/watch?v=nXfT0N6m2XE

“Człowiek zwany koniem”, 1970

https://www.cda.pl/video/4052125c1/vfilm

“Journey Through Rosebud”, 1972

https://www.youtube.com/watch?v=oCy1gIs612g

“Buffalo Bill i Indianie”, 1976

https://www.youtube.com/watch?v=bfnAI7wpD4w

“Powrót człowieka zwanego koniem”, 1976

https://www.youtube.com/watch?v=8mOYyEwUyHo

“Biały bizon”, 1977

https://www.cda.pl/video/57802319b

“The Legend of Walks Far Woman”, 1982

“Triumf człowieka zwanego koniem”, 1983

https://www.youtube.com/watch?v=j6818fj0YEo

“The Mystic Warrior”, 1984

https://www.youtube.com/watch?v=EIf_0TmuN2M

“Tańczący z Wilkami”, 1990

https://www.cda.pl/video/599487268/vfilm

“Syn Gwiazdy Porannej”, 1991

https://www.youtube.com/watch?v=xaIqVPS6Pr0

“Na rozkaz serca/Za głosem serca”, 1992

https://www.cda.pl/video/6139544e5

“Księżyc Lakotów”, 1992

https://www.cda.pl/video/55842803

“Nieugięta”/”Droga do wolności”, 1994

https://www.cda.pl/video/5744699b

“Dziewczyny z Dzikiego Zachodu”, 1995

https://www.youtube.com/watch?v=G5a-cO8QA9c

“Dziki Bill”, 1995

https://www.cda.pl/video/1047274dc

“Szalony Koń”. 1996

https://www.cda.pl/video/46483345b

“Biała squaw”, 1997

https://www.cda.pl/video/555775886

“Kroczący grom”, 1997

https://www.cda.pl/video/2627409fa/vfilm

“Naturally Native”, 1998

https://www.youtube.com/watch?v=ZraqDtcxEAs

“Skins”, 2002

https://www.cda.pl/video/5637264f

“Strażnik snów”, 2003

https://www.cda.pl/video/58287634

“Na Zachód”, 2005

https://www.youtube.com/watch?v=sAAPvEfYZFY

“Pietno przodków”, 2007

https://www.youtube.com/watch?v=saYPpujKK8U

“Pochowaj me serce w Wounded Knee”, 2007

https://www.cda.pl/video/6043712b

“Yellow Rock”, 2011

https://www.youtube.com/watch?v=aZx-nvwJhnw

“Aktywista”, 2013

https://www.youtube.com/watch?v=DWD2i9CkObQ

“Kobieta Idaca Przodem”, 2017

https://www.youtube.com/watch?v=kFFwknK6iUI

“Songs my brothers taught me”, 2016

https://www.youtube.com/watch?v=T7lwmQbSt0Y

Read more hidden text

Read more

Apacze w filmie

Apacze zawsze byli moim ulubionym plemieniem Indian. Nie za sprawą najsłynniejszego choć fikcyjnego Indianina – Winnetou, lecz dzięki książce Alfreda Szklarskiego “Tomek na wojennej ścieżce” oraz przede wszystkim dzięki bardzo licznym westernom w których pojawiały się postacie takie jak Cochise i Geronimo.

Raoul Trujillo
Raoul Trujillo

Apacze jeszcze długo po tym jak inne plemiona zostały już ujarzmione i dogorywały w rezerwatach sprawiali kłopoty armii USA. Często opuszczali wyznaczone im przez rząd tereny i uciekali w niedostępne góry skąd dokonywali napadów po obu stronach granicy amerykańsko-meksykańskiej.

W przeciwieństwie do wielkich plemion północnych równin nie staczali wielkich bitew z kawalerią, raczej dochodziło między nimi do małych potyczek w których było co najwyżej kilku rannych lub zabitych. Ostatni napad przypisywany Apaczom miał miejsce w 1930 r. w stanie Sonora gdzie grupa Apaczów (prawdopodobnie) zeszła z gór i dokonała ataku na miasteczko Nacori Chica zabijając przy tym kilkunastu mieszkańców.

 

 

 

Na początku tego roku zdarzyło mi się kilka razy obejrzeć jeden z nowszych westernów w których pojawiają się Apacze – “Zaginione”. Z braku lepszej alternatywy oglądałem więc ten film a co ciekawe na obu stacjach był inny lektor więc tłumaczenie wyglądało nieco inaczej. Wtedy też postanowiłem zebrać i sprawdzić ile jest filmów w którym owo plemię jest ukazane. I wydaje mi się, że ze wszystkich indiańskich ludów Apacze są chyba najczęstszymi bohaterami filmów, może jedynie Siuksowie im dorównują.

W komentarzach umieściłem tytuły 51 filmów o tym sławnym plemieniu. Nie dodałem tam celowo ani jednego filmu o Winnetou czy też innych eurowesternów. Nie ma też tutaj filmów niemych.

“Szlachetny dzikus”, nieskazitelny, niezłomny i zawsze walczący o pokój Winnetou nijak nie pasuje do obrazu tego plemienia, które w dużej mierze żyło z napadów na innych Indian, a potem na Hiszpanów, Meksykanów i w końcu Amerykanów. Spośród 51 wyliczonych przeze mnie filmów tylko jednego nie udało mi się jeszcze zobaczyć. Do większości dodałem linki. Niektóre filmy są w oryginale, ale znaczna część z lektorem lub napisami.

“Geronimo”, 1939

https://www.youtube.com/watch?v=xHkJHczU3H0

“Dyliżans”, 1939

https://www.cda.pl/video/1068870a3

“Apache Trail”, 1942

https://www.youtube.com/watch?v=qEUVEQfgnWI

“Fort Apache”, 1948

https://www.cda.pl/video/62080490f

“Złamana strzała”, 1950

https://www.cda.pl/video/5996297c

“I Killed Geronimo”, 1950

“Indian Territory”, 1950

“Bębny Apaczów”, 1951

https://www.cda.pl/video/92893881

“Indian Uprising”, 1951

https://www.cda.pl/video/103633695

“Ostatnia placówka”, 1951

“Sygnały wojenne Apaczów”, 1952

“Bitwa na Przełęczy Apaczów”, 1952

“Czarownik z Rio Grande”, 1953

“Hondo”, 1953

https://www.cda.pl/video/29057943b

“Conquest of Cochise”, 1953

https://www.youtube.com/watch?v=dx0GpoehtxQ

“Posterunek nad rzeką Apaczów”, 1953

https://www.cda.pl/video/100412827?wersja=360p

“Ostatnia walka Apacza”, 1954

https://www.cda.pl/video/644126636

“Ucieczka z Fortu Bravo”, 1954

“Taza, syn Cochiseęa”, 1954

https://www.youtube.com/watch?v=Z1gkT2CQArs

“Mściciel z Laramie”, 1955

https://www.cda.pl/video/5044577ce

“Ostatni wóz”, 1956

https://www.youtube.com/watch?v=IHU9yWbZxXk

“Walk the Proud Land”, 1956

“Zaskakujący odwet”, 1956

https://www.cda.pl/video/263567461

“Apache Warrior”, 1957

https://www.youtube.com/watch?v=PRdKMF9yxPk

“Bębny wojny”, 1957

https://www.cda.pl/video/1007929e9

“Szlak Tomahawk”, 1957

https://www.cda.pl/video/554925f1

“Dragoon Wells Massacre”, 1957

“Geronimo”, 1962

https://www.cda.pl/video/494928445

“Savage Sam”, 1962

https://www.youtube.com/watch?v=odOEshdRlJw

“Niebezpieczni kompani”, 1962

https://www.youtube.com/watch?v=I3UQ5zwCJTg

“Młode strzelby z Teksasu”, 1962

“Strzelby Apaczów”, 1964

https://www.cda.pl/video/13617777a

“Major Dundee”, 1965

https://www.cda.pl/video/65042579e

“Pojedynek w Diablo”, 1966

“Hombre”, 1966

https://www.cda.pl/video/64957880d

“40 karabinów”, 1967

https://www.cda.pl/video/608845bd

“Shalako”, 1968

https://www.cda.pl/video/6196121e4

“Był tu Salvaje”, 1968

“Złoto MacKenny”, 1969

https://www.cda.pl/video/59265504a

“Cry Blood, Apache”, 1970

https://www.youtube.com/watch?v=KHasw4TmS0s

“El Condor”, 1970

https://www.youtube.com/watch?v=lGnWsW7TUE0

“Dezerter”, 1971

https://www.youtube.com/watch?v=6wTde-7ItQg

“Chato”, 1972

https://www.cda.pl/video/6118502a3

“Ucieczka Ulzany”, 1972

https://www.cda.pl/video/656296134

“Cry for me, Billy/The Apache Massacre”, 1972

“Jeden mały Indianin”, 1973

“Apache Blood”, 1975

https://www.youtube.com/watch?v=c7u3y6UGHuA

“Próba miłości”, 1975

https://www.youtube.com/watch?v=O9fWLRe7QUg

“Dyliżans do Lordsburga”, 1986

“Gunsmoke – Ostatni Apacz”, 1990

https://www.cda.pl/video/1999209e

“Geronimo”, 1993

https://www.youtube.com/watch?v=vRMvRvYUBTc

“Geronimo. Amerykaóska legenda”, 1993

https://www.youtube.com/watch?v=PkfqM_3O2mM

“Czarna kawaleria”, 1997

https://www.cda.pl/video/1293267d

“Zaginione”, 2003

https://www.cda.pl/video/45023664d

“Milion sposobów, jak zginąć na Zachodzie”, 2014

https://www.cda.pl/video/28711214f

Read more hidden text

Read more

Irokezi w filmie

August Schellenberg (Mohawk)
August Schellenberg

Mianem Irokezów określa się nie jedno plemię lecz związek (Ligę) pięciu plemion żyjących na południowy wschód od Jeziora Ontario: Mohawków, Oneidów, Onondagów, Cayugów i Seneków. Początkowo Liga była formalnym zawieszeniem broni między tymi plemionami i do końca nie jest pewne czy powstała przed przybyciem do Ameryki Europejczyków, czy też po tym wydarzeniu.

Liga stała się punktem wyjścia do utworzenia Konfederacji, która była silnym politycznym przymierzem zawiązanym na skutek rywalizacji między europejskimi potęgami kolonialnymi – Anglią i Francją – oraz w celu handlu futrami na obszarze kontrolowanym przez Irokezów.

W 1722 r. do pięciu sprzymierzonych plemion dołączyło szóste – Tuscarora.

W szerszym znaczeniu mianem ludów irokeskich określa się 12 plemion, które wbiły się klinem między ludy algonkińskie i opanowały tereny na wschodzie krainy Wielkich Jezior oraz wzdłuż Rzeki świętego Wawrzyńca.

 

Plemiona te, tzw. północno-irokeskie przybyły na te tereny między 1700 a 700 r. p.n.e. i podstawą ich utrzymania było rolnictwo. Zajmowali się głównie uprawą “trzech sióstr” – kukurydzy, fasoli i dyni. Około 1000 r. n.e. plemiona północno-irokeskie osiągnęły swój maksymalny zasięg terytorialny. Skurczył się on na skutek licznych konfliktów i osiGraham Green (Oneida)adłego trybu życia do kilku mniejszych obszarów, które jednak były połączone siecią szlaków handlowych, zarówno wodnych jak i lądowych. Po pojawieniu się Europejczyków towary ze Starego Świata szybko rozprzestrzeniły się tymi szlakami po irokeskich osiedlach.

Do północno-irokeskich plemion, oprócz Mohawków, Oneidów, Onondagów, Cayugów i Seneków, należeli także Irokezi St. Lawrence, Susquehannock, Wenro, Erie, “Neutralni” (Attawandaron),  Petun i Huron.

W jeszcze szerszym kontekście do plemion irokeskich trzeba zaliczyć wszystkie ludy mówiące językami z irokeskiej rodziny językowej, a więc oprócz wymienionych min. także plemię Tuscarora, które pierwotnie zamieszkiwało na wschodzie obecnej Karoliny Północnej oraz żyjących w izolacji od innych plemion z tej rodziny Czirokezów.

Liga, a pGary Farmer (Cayuga)óźniej Konfederacja Irokezów była znaczącą potęgą militarną w XVII i XVIII w., jednak po Rewolucji Amerykańskiej jej znaczenie zaczęło słabnąć.

Filmów o Irokezach nie ma zbyt wielu (znalazłem na razie 10), co jest zaskakujące z uwagi na znaczenie tego ludu w okresie kolonialnym, oraz uczestnictwo całego związku lub poszczególnych plemion w wielu wojnach toczonych przez Europejczyków. Bywało także tak, że poszczególne plemiona stawały w danej wojnie po przeciwnych stronach wspierając różne strony konfliktu.

Do najbardziej znanych irokeskich aktorów należą Jay Silversheels (Mohawk), August Schellenberg (Mohawk), Graham Greene (Oneida) i Gary Farmer (Cayuga). Wszyscy na zdjęciach.

 

 

“Bębny nad Mohawkiem”, 1939. Oneida.

https://www.cda.pl/video/9685538d

“Unconquered”, 1947. Senekowie, akcja toczy się w trakcie powstania Pontiaka.

https://www.youtube.com/watch?v=phrYEKv0rmw

“Księżniczka Mohawk”, 1956. Z tego co pamiętam to są w filmie Mohawk i Tuscarora.

https://www.youtube.com/watch?v=igZ8ywEyWgc

“Król Mohawków Joseph Brand”, 1989. Mohawkowie. Pierwszy z dwóch filmów o wodzu Josephie Brand-cie, na moment pojawia się też postać Pontiaka.

https://www.youtube.com/watch?v=SVJX2VtQbRc

“Czarna Suknia”, 1991. Irokezi (Mohawkowie?) i Huroni.

https://www.youtube.com/watch?v=gywYLsxVwmw

“Zerwany łańcuch”, 1995. Mohawkowie. Kolejny film o Josephie Brand’cie.

https://www.cda.pl/video/73663178

“Indianin w kredensie”, 1995. Onondaga.

https://www.cda.pl/video/624288516

“Braterstwo wilków”, 2001.  Mohawk?

https://www.cda.pl/video/13109634c

“Rzeka ocalenia”, 2008, USA. Mohawkowie.

https://www.youtube.com/watch?v=Ql3ae21LV8U

“Hochelaga, kraina dusz”, 2017. Mohawkowie.

https://www.cda.pl/video/261399841

Read more hidden text

Read more