Literatura jest zwierciadłem kultury

Literatura jest zwierciadłem kultury. Nic nie obrazuje tego banalnego stwierdzenia wyraźniej i dobitniej niż słynny tekst Laury Bohannan, antropolożki z Uniwersytetu w Chicago, która podczas przeprowadzania badań terenowych w Afryce Zachodniej u ludu Tiw, sprowokowana przez dotychczasowych interlokutorów zaczęła im opowiadać o Hamlecie, duńskim królewiczu. Nie wszystko w tej opowieści mogli zrozumieć, ale starali się bardzo zadając jej kłopotliwe pytania.

„- Co to jest duch? Czy to omen? – zapytali

– Nie duch jest kimś kto nie żyje, ale może chodzić i mówić, ludzie go widzą i słyszą, ale nie mogą go dotknąć.

– Można przecież dotknąć zombi – ktoś zaprotestował.

– Nie, nie,  to nie było martwe ciało ożywione przez czarownice. Nikt nie sprawił, że ojciec Hamleta chodził. To on sam.

– Zmarły człowiek nie może chodzić – odpowiedzieli jak jeden mąż

Byłam skłonna do kompromisu.

– Duch to cień zmarłego – oświadczyłam.

– Zmarli nie rzucają cienia – sprzeciwili się stanowczo.

– W moim kraju rzucają – wypaliłam”

Sens dzieła literackiego, napięcie między bohaterami, istota toczącego się między nimi dramatu i szersze tło, na którym się on rozgrywa to elementy dzieła literackiego osadzone głęboko w kulturowym kontekście. Dla ludzi z innego kręgu kultury mogą być zupełnie niejasne a nawet pozbawione sensu. Rozwikłanie tego sensu, zrozumienie znaczeń zamkniętych w literackich opisach ludzkich relacji stanowi atrakcyjną drogę etnograficznego poznania.

Stwierdzenie, że literatura jest zwierciadłem kultury nabiera świeżości i blasku prawdy w zetknięciu z twórczością literacką  przedstawicieli innej grupy etnicznej. Literatura, którą – choć jest to dla niej krzywdzącym zawężeniem – nazywa się literaturą etniczną stanowi bezpośrednie źródło wglądu w kulturę innej grupy i ma nad pretendującym do obiektywności opisem etnograficznym tę przewagę, że wywołując zaangażowanie emocjonalne umożliwia głębsze zidentyfikowanie się z  przeżyciami bohaterów, a tym samym lepsze zrozumienie ich sytuacji. Uzupełnia, wzbogaca i pogłębia doświadczenie spotkania przekładając abstrakcyjne procesy społeczne i historyczne na doświadczenie jednostkowe. Literaturze do etnologii czy antropologii kulturowej zresztą niedaleko. Relacje etnograficzne są bliskimi krewnymi literatury, bo jak mówi Clifford Geertz, etnograf jest tłumaczem, przekładającym realia jednej kultury na inną, a  robi to pisząc właśnie.

Szczególny jest przypadek dzieł autorów amerykańskich pochodzenia indiańskiego. Ich ambiwalentna pozycja nie może umknąć uwadze. Pisanie stawia ich pomiędzy kulturą amerykańską a tradycjami z jakich się wywodzą.  Są u siebie w swoim własnym kraju, ale zepchnięci do mniejszości, pochodzący z narodów zmuszonych do asymilacji pozbawieni zostali w wielu przypadkach rdzennego języka. Piszą po angielsku o własnych tradycjach, w których istniała tylko tradycja opowieści ustnej. Negocjują pisaniem swoje miejsce w świecie literatury powszechnej i swojej własnej. Negocjują pisaniem swoje miejsce w społeczności pisarzy, w społeczeństwie amerykańskim i w społeczności plemiennej. Pisząc po angielsku, odbudowują ustną tradycję, budują mosty między przeszłością a współczesnością. Definiują, opisują co to znaczy być Indianinem we współczesnym świecie, przybliżają doświadczenie nierzadko traumatycznej zmiany, oraz oporu przeciw niej, pokazują jak plastycznie zmienia się tradycja kiedy celem jest przetrwanie.

Paula Gunn Allen, pisarka i krytyk literacki powiedziała kiedyś o współczesnej literaturze amerykańskich Indian: “Myślę, że literatura tubylczych Amerykanów jest  przydatna dla każdego, kto stara się przenieść z jednego świata do innego. W Ameryce, to z pewnością dwie trzecie wszystkich ludzi.[i]

Stwierdzenie to można by rozszerzyć, doświadczenie spotkania innej kultury i podejmowanie, z różnym skutkiem, prób przystosowania się do niej jest doświadczeniem powszechnym w dzisiejszym świecie. Twórczość pisarzy amerykańskich pochodzenia indiańskiego jest dobitnym i ważnym głosem przedstawiającym proces zmiany kulturowej, rozpadu tradycyjnych kultur z ich systemem wartości i dewastacji jakich ów rozpad dokonuje w lokalnych społecznościach i w poczuciu tożsamości jednostek. Przedstawia doświadczenie kulturowej i psychologicznej pustki jaka powstaje zanim nowe, formujące się wartości zdołają ją wypełnić. Głównym tematem prozy indiańskiej jest walka z ową pustką w wymiarze indywidualnego doświadczenia. Indiańscy pisarze, czy raczej amerykańscy pisarze pochodzenia indiańskiego proponują model powieści przetykanej wątkami i elementami zaczerpniętymi z tradycyjnych kultur, które wplecione są w fabułę tak ciasno, że sama powieść staje się płynnie i naturalnie ostatnim ogniwem w łańcuchu przekazywanych z pokolenia na pokolenie ustnych opowieści, stawiając współczesnych pisarzy w jednym szeregu z plemiennymi bajarzami.

Literatura tubylczą można podzielić na  kilka kategorii – gruba linia podziału przechodzi między literaturą tradycyjną i współczesną.

Tradycyjna  literatura, ustna dzieli się na sakralną i świecką, obrzędową i opowiadaną dla rozrywki.  Spisywana przez antropologów, badaczy folkloru, miłośników Indian i tłumaczona, w pełni zasługuje na miano literatury. Indiańska literatura ustna została w części zapisana, nawet nagrana przez  wczesnych antropologów amerykańskich,  którzy byli głęboko przeświadczeni, że języki indiańskie umierają i wkrótce ich pieśni, opowieści i  mity znikną zupełnie. Wiele z tych tekstów odkrywanych na nowo i nierzadko tłumaczonych ponownie zaczyna być docenianch dla ich wartości estetycznej i literackiej.

Literatura pisana.

Indianie pisali od dawna. Pisali autobiografie, spisywali opowieści plemienne, tworzyli niemal  antropologiczne relacje.

Pierwsza praca indiańskiego pisarza to kazanie wydane przez Samsona Occom w 1772 roku – kazanie wygłoszone na okoliczność egzekucji – “A sermon preached at the execution of Moses Paul, and Indian”. Autor  w formie kwiecistej mowy opisuje dewastacje jakie indiańskie rodziny cierpią z powodu alkoholizmu, tego importu białych.

[i] Laura Coltelli, “Paula Gunn Allen,” in her Winged Words: American Indian Writers Speak (Lincoln: University of Nebraska Press, 1990), pp. 10 – 39.

Renesans literatury indiańskiej